Collège de France schrapt symposium over kind en ideologie

In 2005 wijdde het Collège de France twee dagen aan een symposium met de titel 'Geloof, rede en onrede' (vertaald). Een jaar later verscheen een boek met de lezingen. Een van de organisatoren, de historicus Gérard Fussman, die de bundel ook coördineerde, schreef in zijn inleiding (vertaald): 'Wetenschappelijke ontdekkingen kunnen des te gemakkelijker in naam van voorouderlijke overtuigingen worden aangevochten, omdat ze heel vaak hypothesen tegenspreken die wetenschappers in hetzelfde vakgebied eerder als zeker beschouwden.' Volgens Fussman botst een wetenschappelijke ontdekking bijna altijd met gevestigde overtuigingen, kan die botsing gewelddadig zijn, van Galilei tot Lysenko, en hebben wetenschappers het maatschappelijk debat tot hun beschikking om haar te beslechten (bron). Twintig jaar later koos dezelfde instelling een andere koers.

Een symposium dat er niet mocht komen

In 2026 zou het Collège de France gastheer zijn van een symposium met de titel 'Het kind, doelwit van ideologieën' (vertaald), over de effecten van ideologieën en overtuigingen op het onderwijs, de gezondheid en de psychische ontwikkeling van kinderen. Het Collège was niet de organisator, maar had toegezegd het symposium te ontvangen. Volgens Céline Masson, psychoanalytica, hoogleraar psychologie en een van de organisatoren, kwam de instelling onder publieke druk op die toezegging terug. Het Collège schreef in zijn antwoord (vertaald): 'Na zorgvuldige bestudering van het programma en de omstandigheden waaronder dit evenement wordt gepresenteerd, blijkt dat bepaalde elementen niet volledig verenigbaar zijn met de neutraliteitsbeginselen die voor het Collège de France gelden in het kader van zijn activiteiten.' Masson, mededirecteur van L'Observatoire la Petite Sirène, dat aandacht vraagt voor transidentificatie bij minderjarigen, noemt het in een essay voor Genspect van 5 oktober 2026 moeilijk om in deze episode geen praktische illustratie te zien van de ideologische druk die het symposium juist wilde onderzoeken (bron).

Het symposium gaat alsnog door, op 16 oktober 2026 in het Palais du Luxembourg, waar sinds 1958 de Franse Senaat zetelt (bron). Volgens Masson was het enkele weken voor de start al volgeboekt (bron).

De zaak-Lysenko

Masson grijpt terug op een bijdrage in de bundel van het symposium uit 2005, waarin de paleontoloog en bioloog Armand de Ricqlès de zaak-Lysenko bespreekt. De Sovjet-agronoom Trofim Lysenko (1898-1976) leidde met steun van Stalin ongeveer twintig jaar de Sovjet-biologie. Het lysenkoïsme verwierp de klassieke genetica ten gunste van een erfelijkheidsleer naar het model van Lamarck: de overerving van verworven eigenschappen. Nadat het lysenkoïsme in 1948 naar Frankrijk was overgewaaid, werd het volgens De Ricqlès een waar geloofsartikel voor de Franse Communistische Partij. Dat bracht communistische biologen in een lastige positie, in de eerste plaats Marcel Prenant, de eerste baas van De Ricqlès: verzetsstrijder, oud-leider van de Francs-tireurs et partisans, gedeporteerde en na de oorlog lid van het centraal comité van de partij (bron).

Het artikel van De Ricqlès verwijst naar archiefonderzoek van de historicus Kirill Rossianov uit 1993, dat de persoonlijke betrokkenheid van Stalin aantoonde: hij annoteerde en corrigeerde zelf Lysenko's rapport uit 1948. Het vertrouwen in en de vurige toewijding aan de Sovjet-Unie maakten de Franse lysenkoïsten volgens De Ricqlès zo blind dat een communistische natuurkundige later moest toegeven: 'We zijn bedrogen' (vertaald). Door zich met ideologie en macht in te laten, schrijft Masson, hebben sommige wetenschappers twintig jaar wetenschappelijke vooruitgang opgeofferd, ten koste van onterechte dood of mishandeling van geleerden die om hun werk werden erkend (bron).

Neutraliteit als nieuw dogma

De zaak-Lysenko laat volgens De Ricqlès zien hoe een ideologische doctrine, vermomd als wetenschap, zich binnen instellingen of een partij als wetenschappelijke 'waarheid' kan opdringen. Masson ziet in de annulering van 2026 een schoolvoorbeeld van iets verwants: zogenaamd neutrale 'beginselen' zijn volgens haar in werkelijkheid doordrenkt van ideologie, en een beroep op een deugd is genoeg om het debat het zwijgen op te leggen. De instelling die ooit het debat tussen rede en geloof noodzakelijk noemde en de schaarste ervan betreurde, werd volgens haar zelf betrapt toen zij een symposium moest ontvangen over de effecten van ideologieën en overtuigingen op kinderen. Ze vraagt zich af wat de inmiddels overleden Fussman, destijds hoogleraar aan het Collège de France, ervan zou hebben gevonden (bron).

Pleidooi voor creatieve rationaliteit

Dat ook de volksgezondheid niet gespaard is gebleven van overtuigingen, schrijft Masson, heeft zij met haar medeauteurs laten zien in het boek 'The Sermon of Hippocrates' (L'Observatoire, 2025). Volgens haar zit de wetenschap vandaag klem tussen twee valkuilen: aan de ene kant sciëntisme, 'totaal objectivisme', aan de andere kant een identitair en reactionair sociologisme. Om te onderscheiden wat wel en niet tot de wetenschap behoort, pleit zij voor een derde weg, een 'niet-dogmatische, creatieve rationaliteit' die het mogelijk maakt te blijven denken, debatteren en creëren. Dat noemt zij urgent, 'voor de universiteit en voor de democratie' (vertaald) (bron).

Genspect vermeldt bij het essay dat de standpunten die van de auteur zijn en niet noodzakelijk het officiële standpunt van Genspect weergeven (bron).

Bronnen

— Céline Masson, 'From Reason to Ideology: How the Collège de France Lost Twenty Years of Progress', Genspect, 5 oktober 2026: genspect.org

— Gérard Fussman (coördinatie), bundel bij het symposium 'Geloof, rede en onrede' van het Collège de France, 2006; geciteerd door Masson.

— Armand de Ricqlès, bijdrage over de zaak-Lysenko in dezelfde bundel, 2006; geciteerd door Masson.

— Kirill Rossianov, archiefonderzoek naar de rol van Stalin bij Lysenko's rapport van 1948, 1993; aangehaald door De Ricqlès volgens Masson.

— 'The Sermon of Hippocrates', L'Observatoire, 2025, met Céline Masson als een van de auteurs.

— Wikipedia, 'Luxembourg Palace': en.wikipedia.org